xabier lasa andoain
Okiñenak grinaz eusten dio euskal konposatzaileak eta haiek sortutako euskal musika klasikoa Euskal Herrian eta munduan barrena zabaltzeko egitasmoari. Era horretan, Basteron, Euskal Herriko eta Errusiako konposatzaileen pieza klasikoez osatutako kontzertu gogoangarria eskaini zuen Gourdjia biolinista moskutarrarekin batera Basteron, azaroaren 6an. Euskal Herriko (Felix Davila, Maurice Ravel, Jesus Guridi, Pablo Sarasate eta Aita Donostia) Errusiako (Serguei Rajmaninov, Piotr Ilitx Txaikovski eta Nikolai Miaskovski) konposatzaileen piezak batuz osatu zuten kontzertua.
Zer moduz Basteroko kontzertua?
Plazer galanta izan zen Andoainen jotzea. Arrazoi ugarirengatik. Hasteko, Andoain nire herria delako. Bigarrenik, luxua delako Liana bezalako biolinista birtuoso batekin partekatzea kontzertu bat, gozamen hutsa da biolina nola jotzen duen ikustea; Musikenen elkarrekin egiten dugu lan, bikain moldatzen gara eta nik uste eszenategian antzematen dela konplizitate hori. Eta hirugarren arrazoia, oholtzan eskaini genuen errepertorioa.
Nazioarte mailan izen handia duten auditorio eta lehiaketetan musika jotzera ohituta zaude. Basterokoa bezalako formatu txikietan nola sentitzen zara?
Egia esango dizut; nahiago holako leku txikietan. Ematen du, musika klasikoan, zenbat eta orkestra eta abesbatza handiagoak bildu eta entzule gehiagoren aurrean jo, orduan eta gozagarriagoa dela. Baina musika ez da horretara mugatzen. Musika oso gauza pertsonala da, bizitu egin behar da, sentsazioak daude jokoan, eta maiz hori errazago lor daiteke musikari eta entzuleen artean gertutasuna dagoenean. Ganbera-musika interpretatzeko, esate batera, nik nahiago dut holako formatu txikian aritu, zalantzarik gabe.
Bestalde, musika klasikoaren eremuan, oraindik ere arau zurrunek agintzen dute. Solemnitatea da nagusi; kontuz zer esaten duzun, nola mugitzen zaren, zenbat txalotzen zaion musikariari… Bada garaia jokaera kode hori iraultzeko! Kontzertuetan mintzatzea dut gogoko nik, hoztasuna hautsi eta publikoarekin komunikazioa bilatzen dut…
Zure herrian kontzertua eskaintzeak sentimendu berezia eragin zizula aipatu duzu.
Erroak Andoainen dauzkadanez, nola ahaztuko dut, bada, barruan daramadan andoaindartasuna? 11 urterekin Donostiara bizitzera joatea egokitu zitzaidan familiarekin, baina bien bitartean, Goikoplazako Iriarte etxean jaio eta hazi nintzen, bertan lagun handiak egin nituen, musika formakuntzaren oinarriak jaso nituen, familiak Andoaingo eta andoaindarren historiak eta pasadizoak transmititu izan dizkidate…
Donostian dabilen Andoaingo jendearekin (Manu Etxezortu, Alberto Irazu…) topo egiten dudanean, konplizitate berezia sortzen da gure artean, uka ezina da hori. Bira batek Argentinara eraman ninduenean, iparraldean, Jujui hirian egokitu zitzaidan kontzertua eskaintzea behin. Eta han nintzela, derrepente, hor ikusten dut nola Agustin Leitza andoaindar indianoa hiriaren fundatzailetzat jotzen duten bertakoek! Kontzertuan zehar, entzuleei azaldu egin nien Agustin Leitzaren herrikidea nintzela; haiek flipatzen, uste zutelako ni galiziarra nintzela, espainiar guztien antzera. Ez dakizu zenbateko emozioa isuri zen kontzertu hartan!
Beraz, Andoainen murgildu zinen musikaren munduan.
Bertan hasi nintzen, bai, txoratzen musikarekin. Gure etxean beti arnastu zen musikarako zaletasuna. Amaren familiaren jabegokoa zen Trianon etxean, Kale Berrian zegoen etxe dotore hartan, hiru piano egoten ziren, eta amona -Nati Pastor- piano-jole bikaina zen. Giro horretan, jada hiru urte betetzerako pianoa jotzen hasita nengoen. Bost urterekin, berriz, gurasoek Alberto Agirreren Kinkileriako musika akademiara bidali ninduten, eta han bere hiru alabekin -Maria Rosario, Maria Pilar eta Maritxi- solfeoko lehen klaseak jaso nituen. Laster, haiei iruditu zitzaien nahiko aurreratua nindoala musikarekin, eta behin, beren anai Joxe Angel apaizari, San Martin elizako organo-joleari, hots egin zioten. A ze ikara, sotanadun gizon handi haren aurrean zer nekien jotzen erakutsi beharra! Bada, kontua da haren oniritzia jaso, eta harmonium batekin puntilloa ikastera jarri nindutela. Garai hartan Andoaingo gazte asko pribilegiatuak izan ginen, Kinkileria bezalako musika akademia edukitzeagatik.
Kinkileriakoa bukatu zenean, hurrengo urratsa, Luis Fracak zuzenduta Extremadura Kalean zegoen musika eskolara joatea izan zen. Hiruzpalau urte egin nituen bertan, familiarekin Donostiara bizitzera joan nintzen arte. Basteroko Udal Musika Eskola ezin izan nuen ezagutu, jakina.
Bastero aipatu duzula, zer iruditzen zaizu gaztetxoei begira Deiadar elkarteak urtero antolatu ohi duen Piano Jaialdia?
Badut Jaialdiren berri, eta egia esanda, lan itzela egiten ari dira, zoriontzeko modukoa! Oso formula polita jarri dute martxan, gazteengan pianorako zaletasuna sustatzeko, ikasi dutena erakutsiz jendaurrean agerraldiak egin ditzaten laguntzeko. Behin antolatzaileek gonbidatu ninduten, baina Bucaresten kontzertu baterako kontratua sinatuta neukan, eta ezin izan nuen joan, penaz. Berriro deia jasoz gero, gogoz egingo dut joateko ahalegina.
Zure ekinbiderik nabarmenena, euskal musika eta musikariak zabaltzea da…
Argi daukat zer egin nahi dudan. Herri bat kulturarekin eraikitzen da, eta are gehiago gure kasuan, euskal kultura eta musikarekin. Izan ere, maiz ez gara jabetzen zer kultur ondare aberatsa daukagun euskaldunok. Musika klasikoaren sorkuntzari dagokionez, izen batzuk ezagunak zaizkigu, baina hortik aurrera ezer gehiago ez. Ravel, Guridi, Sarasate, Aita Donostia, Usandizaga… Egundoko altxorra utzi digute, Europa eta mundu mailan harro egoteko modukoa. Baina ezjakintasunean bizi gara oraindik, eta badaukagu zertan hobetua.
Euskal gizartearen ondaretzat hartu behar da sortzaile guzti horiek utzi ziguten musika produkzioa, eta kultur eragile eta musikarioi, zera dagokigu: kultur legatu guzti hori ikertzea, interpretatzea, eta, azken batean, gizarteari itzultzea eta komunikatzea. Neretzako plazera da egitasmo horretan parte-hartzaile eta eragile izatea. Hain zuzen, Basteron egin genuena izan daiteke formuletako bat langintza horretan: mundu mailan aitortuak diren sortzaileak eta Euskal Herriko sortzaileak kontzertu berean biltzea.
Eta nolako harrera egiten dizute, munduan zehar euskal piezak aurkezten dituzunean?
Harrigarria! Orain urte batzuk, esate batera, Euskal Herriko zenbait egileen (Aldabe, Aita Donostia, Garbizu, Lavilla, Lonbide…) piezak berreskuratzeari ekin nion, eta ondoren, 2017-2018an Xuxurlak izenburuko diskoan bildu nituen. Europan eta Hego zein Ipar Ameriketan aurkezpen bira egiten ibili nintzenean bertan biltzen diren 25 piezek egundoko inpaktua eduki zutela esango nuke, hainbatekoa, ezen kontzertuen amaieratan entzuleak hurbildu eta partiturak eskatzen baitzizkidaten; aitortzen zidaten zora-zora eginda zeudela sekula entzun gabeko doinu horiekin!
Ahalegin berezia egiten ari zara Aita Donostiaren figura goraipatze aldera.
XX. mendeko konposatzaile modernista garrantzitsuenetakoa da Europa mailan! Lekarotzeko ikastetxean kaputxinoa izan zen, eta Iruñeko ordena horren artxiboa arakatzen nabil azken aldian. Euskal herri-kantagintzari heldu zion besteak beste, eta ikusgarria da nola zaindu zuen arlo hori! Oraingoz, bere zenbait pieza topatu ditut (Axeri-dantza, Zozo-dantza, Sagar-dantza…).
Bere ibilbide pertsonala nahiko paradigmatikoa da, agerian utzi dezakeena geure musika ondarearekiko daukagun ezjakintasuna eta auto-estima falta. Bere obraren zati handiena Frantzian argitaratu behar izan zuen. Izan ere, 36ko gerran Iparraldean erbesteratu behar izan zuen, eta han urte batzuetako bizialdia egin eta gero, frankistek zazpi urteko desterrura zigortu zuten, Bartzelonara. Kataluniatik noizbait itzuli ahal izan zuenean, jada depresioan murgilduta zegoen, burua altxa ezinik eta sormenerako behar izaten den barne-bakerik gabe. Baina segi zuen irakasle izaten Lekarotzen; Joakin gure aitaren irakaslea izan zen.
Josu Okiñena Unanue (Andoain, 1971)
• Musika ikerlari, interpretatzaile eta irakasle (Musikene Euskal Herriko goi-mailako musika ikastegia).
• Lau disko, pianoarekin: Aita Donostia: Piano Music; Erik Satie.Silence; Franz Liszt: Les Introuvables; eta, Xuxurlak.
• Lau disko horien aitzakiatan, Amerika, Asia eta Europan nazioarteko birak egin izan ditu, euskal musika zabaltzeko xedez.
• Hiru liburu: La comunicación autopoiética, fundamento para la interpretación musical: su estudio en la obra para voz y piano de J. A. Donostia; La interpretación musical. Fundamentos científicos para su desarrollo; eta, History of Basque Music (egileetako bat da bera; euskaraz argitaratuko dute, laster).
Aita Donostia eta Josu Okiñena, historiak kateatuta
Jose Gonzalo Zulaika Aita Donostia (1886-1956) eta Josu Okiñena etenik ez duen historiaren hariak elkartuta agertzen zaizkigu, 1936tik hona modu kateatu batean eman izan diren gertakari batzuen eskutik. Horra sekuentzien haria:
Urreta Zulaika familia Aita Donostiaren familia zen; bere jabetzakoa zen Lasarten Villa Mirentxu etxea (Eusko Trenbideko estazioaren ondoan, herri sarrerarako errepidearen eskuinetara dagoen etxea dotore-polita). 1936an, frankistek, etxea errekisatu, eta komandantzia militarra ezarri zuten bertan. Egun gutxiren buruan, frankista horiek Pastor Alkain familia (Josu Okiñenaren familia, amaren aldetik) nazionalista etsaitzat jo ostean honek Andoaingo Trianon etxean zeuzkan hiru pianoak errekisatu, eta Lasarteko komandatziara eraman zituzten, gero auskalo nongo eskuetan amaitzeko; izua zen nagusi, eta giroa ez zegoen Pastor Alkain familia erreklamatzen hasi zedin...
Justu, handik hamarkada batzuetara, Lasarteko etxe horretan bertan, Aita Donostiak eta gerora Josu Okiñenaren maisu eta erreferentzia izango zen Felix Lavilla konposatzaileak, biek lau eskuetara piano jotze saio ugari egin izan zituzten.
Azken urtetan, Josu Okiñena bera Aita Donostiaren ikerlaririk eta zabaltzailerik oparoena bilakatu da.