Guduzelaia adieraren erabilera, ziurrenik, gehiegitxo gerta dakioke gizartea XXI. mendeko atalaiatik aztergai duenari. Baina historian atzera eginez, eta ez oso urrutira, Buruntza mendia guduzelai izan zen. 1936ko abuztuan anarkistak, komunistak, sozialistak, abertzaleak eta errepublikazaleak Buruntzan eta inguruetan gotortu ziren, Francoren aldekoak gerarazi asmoz. Hamabost egunez eutsi zioten Buruntza, Belkoain eta Txaldatxurreko defentsa-lerroetan. Armamentu gutxirekin eta prestakuntza militar eskasarekin, azkenean, amore eman behar izan zuten. Hiru urte beranduago, 1939, gurutzea altxa zuten. Xedea, garai hartan, oso zehatza izan zen: 1936ko uztailaren 18an Francoren aldeko kolpe militarrean parte hartu zuten hildakoak omentzea. Hamar metroko altuera zuen gurutzeak.
Urteak eta hamarkadak aurrera joan ahala, karga sinboliko ilun hura galduz joan zen, harik eta 2021eko abendua iritsi zen arte. Gurutzea eraitsi zuten, eta bota zutenek lehen lerrora ekarri zuten sinbolo handi horrekin nori egiten zitzaion gorazarre.
Eraisketak eztabaida ekarri zuen inguruotara eta, geroztik, Buruntza mendia sinboloen jokaleku bilakatu da. Egin dezagun errepaso azkarra.
2022ko urriaren 1ean, gurutzearen oinarriaren gainean, abertzale talde batek ikurriña altxa zuen. Burnizkoak ziren masta eta ikurriña bera.
2023ko apirilean mastatik zintzilik bandera gehiago agertu ziren. 1936ko udan borrokan izan ziren komunistak, anarkistak eta errepublikazaleak gogoan hartu zituzten. Oihalezko bandera haiek ez ziren luzaroan zintzilik izan ezezagunek kendu zituztelako.
2025eko otsailaren 1ean ikurrina eusten zuen masta eraitsi zuten, abertzale askoren haserrea piztuz. Sinboloen gudan azken aurreko kapitulua izan da. Berriro jarriko dutela ziurra baita.