Frankismoko eta hurrengo urteetan ezarritako isiltasuna gainditu ostean, “zer gertatu zen osabarekin?” “non amaitu zuen?”, galdezka hasi ziren han-hemen. Era horretan, erantzunak jasotzen joan dira azken urteetan.
Osaba 1937an Gernikan hil zuten tropa frankistek, beste 70 gudari gipuzkoar gehiagorekin batera, Joan zen ekainaren 17an Gipuzkoako Foru Aldundiak Gernikan haien aldeko ekitaldia antolatu zuen. Hilarioren sendia bakean sentitzen da orain.
Oinordeetakoa den Ana Mari Larrañaga urnietarrak azaldu dizkigu bere osabaren eta Gernikako ekitaldiaren inguruko xehetasunak.
Noiz eta zergatik hasi zineten osabarengandik galdezka?
Etxean txiki-txikitatik eduki izan dugu bizirik osabaren oroitzapena. Gure izebak (Angeles) anaiaren erretratua eskuan hartu eta etxeko txikiei esaten zigun “koittadua, emaiozue patxo bat”. Izan ere, bai bera eta baita gure ama ere (Lorentza) osabaren izena eta izana transmititzen saiatu ziren beti, harro baitzeuden anaiaz nahiz eta euskal historian ezkutatuta egon, Euskal Herriaren alde bizia eman zuten milaka pertsonen antzera.
Orain hamabi bat urte memoria historikoa indarrean jartzen hasi zenean, Andoaingo Oroituz elkartearengana jo genuen ea osabaren informaziorik ba ote zuten eskatuz. Era horretan, Bizkaiko frontean hildakoekin 1936 Gerra Zibila Euskal Herrian entziklopediak argitaratutako zerrenda batean agertzen zela jakiteaz gain, Jaurlaritzari eskaera egin genion. Azken urtetan zenbait agiri jarri dizkigu eskura Jaurlaritzak, osaba 1937ko otsailaren 1ean ospitalean hil zela eta Gernikan lurperatu zutela ziurtatzen dutenak.
Zer sentitu zenuten Gernikan, ekainaren 17ko ekitaldiarekin?
Poz handia! Bakea sentitu dugu barnean, azkenean. Zauri bat sendatu balitzaigu bezala. Orain 10-12 urte hasi genuen prozesuaren amaieratzat hartu dugu Gernikakoa. Bizitzan ixten den ziklo baten gisa. Iluntasunetik argitara atera da osabaren izena, gainerako 80 gudariekin batera Euskal Herriko historian merezi zuten protagonismoa eman zaiolako.
Maitasunez egindako ekitaldia izan zen, hunkigarria benetan, eta gure familiaren ikuspegi pertsonaletik, sinbologia berezia eduki zuen Bergarako alkatearen presentziak, izan ere horrek adierazi nahi baitu Bergarak gogoan daukala Hilario gure osaba, eta ez hori bakarrik, baita ere seme kuttuntzat daukala.
Zein zen Hilario Bilbao, zuen osaba?
Bilbao Bagazgoitia familian sei senide ziren, bi emakume eta lau gizonezko. Horietako bat Hilario zen, 22 urteko jornalaria. Gazte apala, diskretua. Politikoki ez zen nabarmentzen, baina euskaltzalea zen batez ere. Nahiz eta etxean aitak ez jakin euskara, Hilariok euskara beste hizkuntzarik ez zuen erabiltzen. Gure amak kontatu ohi zigun nolako algarak egin zituzten behin gaztelaniaz hizketan sumatu zutenean; nonbait, etxean ez omen zuten uste gaztelaniaz bazekienik! Gerra heldu zenean, boluntario joan zen aurrera, Loyola batailoi abertzalearekin. Frontean gaixotu egin zen, auskalo zein baldintzatan ari zela borrokan, eta 1937ko otsailaren 1ean ospitalean hil egin zen.
Gernikako hilerrian ehortzi zuten, beste 80 gudarirekin….
Bai, EAJk gerran zehar lur zati bat erosi eta bertan lurperatu zituzten hildako gudari asko, bere menpeko batailoietakoak zirenak. Gero frankistak nagusi jarri zirenean gorpuak eta horien izen-abizenen zerrenda desagertaraztea agindu zioten ehorzleari. Honek, hala ere, ez zuen agindua bete, eta beste hobi batera lekuz aldatu zituen denak, aurretik haien identifikazioa zehaztu eta gero. Benetan txalotzekoa den jarrera eduki zuen ehorzleak.
Zuen senidearen gorpua non dagoen jakin ahal izan duzue eta egin diozue gorazarre. Baina nahiko salbuespentzat hartu behar da zuen kasua, oraindik milaka familia geratzen baita “non da gurea?” galdezka…
Bai, arrazoi duzu, eta izugarri atsekabetzen gaitu. Gu zori onekoak izan gara nolabait, nahiz eta ezin ahaztu mingarriak izan zirela osabaren heriotza eta hartara eraman zituzten zirkunstantziak. Animoak helarazi nahi dizkiet desagertuen familiarrei, memoriaren aldeko elkarteei eta erakunde publikoei. Mesedez, jarrai dezatela lanean, ez dezatela etsi. Erotzat hartuko dituzte batzuetan, baina arrazoia bere alde daukate. Aurreko belaunaldiek gure arreta eta errespetua merezi dute; duinki lurperatuak eta gogoratuak izatea merezi dute.
Zer esango zenieke zera diotenei, alegia 80 urte igaro direla eta badela garaia gertakari eta biktima haiek ahazteko?
Diruagatik ari garela eta antzekoak entzun izan ditut, baina tira! Horrela pentsatzen dutenei zera eskatuko nieke, adibidez, hartu dezatela minutu bat irakurtzeko egunotan komunikabideetan agertu den 92 urteko Ascension Mendietaren kasua. Bere aita orain 78 urte desagertarazi zuten; urtetan haren bila aritu ostean, oraindik orain topatu ahal izan du hobi komun batean. Lehengo egunean lurperatze duin bat eskaini ahal izan zion aitari, bere bizitzan zeukan ilusiorik desiratuena bete zuen seguruenik. Sentiberatasun pittin bat daukan pertsona bati barruak mugitu beharko lizkioke amona horrek urtetan aurrera eraman izan duen borrokak, eta zer esanik ez, azkenean, lehengo astean kanposantuan isuri zituen malkoak, bake malkoak. Erabat identifikatuta sentitzen naiz amona horrek bizitu izan duen guztiarekin.